Lýðræðissetrið ehf. - Eftir hvítasunnu í Kaldakinn

Merki Lýðræðissetursins

Lýðræðissetrið Demokratisentret Democracy Center

Rannsókn og ráðgjöf um aðferðir við atkvæðagreiðslu og kosningu

Þegar sagt var frá því skömmu eftir hvítasunnu, að skriða hefði fallið í Ystafelli í Þingeyjarsýslu, varð nokkur umræða um það, hvort segi ætti Ystafell í Kaldakinn eða Köldukinn. Varla finnur nokkur að því, að hér er sagt eftir hvítasunnu, en ekki eftir hvítusunnu, það er að lýsingarorðið skuli ekki beygjast í föllum. Nefnt var, að sveitin kynni að vera kennd við kalda, og því væri rétt, að það héti Kaldakinn í öllum föllum. Svo kom ráðunautur Útvarpsins og kvað upp úr með þetta með því að fara með vísuorð eftir Jónas Hallgrímsson, og þar með lauk umræðunni. Í máli hans heyrðist vitaskuld ekki, hvernig vísuorðið var ritað.
            Mér þykir gott að hlýða dómsorði Jónasar, en hvaða dóm kvað hann upp? Í heildarritverki Jónasar er vísuorð hans þannig:
            Nú er sumar í köldu kinn
            Kunnáttumenn telja vísuna orta í Skagafirði, langt frá hinni svölu Kinn Þingeyjarsýslu. Vísað er til skáldsins Hannesar Péturssonar, sem álítur, að kalda kinn sé ísland.
            Það eru fleiri orð en hvítasunna, þar sem lýsingarorðið hefur ekki beygst í föllum. Upp úr 1900 kom kennari á Skeið í Árnessýslu og vildi venja börnin af að segja á Votamýri eða á Langamýri, en svo heita jarðir þar í sveit, heldur skyldi þau segja á Votumýri og á Löngumýri. Það tók meira en hálfa öld að koma þessari kennaramálfræði á, ef það hefur þá tekist alveg. Um miðja 19. öld bréfar Gísli Konráðsson Langamýri, eins og nú er skrifað Hafnarfirði, þegar bréfritari kynnir aðsetur, en þar bjó hann um tíma (í Hólminum í Skagafirði). Þetta er áreiðanlega horfið. Í munni sumra er jafnvel nefnifallið orðið Löngumýri. Djúpavík og Breiðavík í Rauðasandshreppi eru dæmi um heiti með óbeygðan fyrri hluta í máli sumra heimamanna.
            Annars heitir það frekar Kinn en  Kaldakinn  í Þingeyjarsýslu, svo sem  Ystafell í Kinn og Ófeigsstaðir í Kinn. Svo var einnig út í frá, þegar talað var um prestssetrið, sem var, þá var sagt Þóroddsstaður í Kinn.

Morgunblaðinu 24. júní 2013