Lýðræðissetrið ehf. - Sóknarstjórn í stað aflamarks

Merki Lýðræðissetursins

Lýðræðissetrið Demokratisentret Democracy Center

Rannsókn og ráðgjöf um aðferðir við atkvæðagreiðslu og kosningu

Það er kennt, að það sé til tjóns, að öllum sé heimil nýting á gæðum sjávar. Daninn Warming rökstuddi þetta fyrstur manna opinberlega árið 1911. Hann hélt því fram, að sá, sem teldi sér hag í sjósókn, tæki ekki tillit til þess, að sókn hans drægi úr afrakstri annarra. Ráð hans var það, að sjósókn yrði háð leyfi gegn gjaldi og miðaðist leyfafjöldinn við, að verðmæti afla síðasta fiskimannsins, sem leyfi fengi, kostaði ekki meir en sókn hans. Athyglisvert er, að þarna var um að ræða sóknarmark, en ekki aflamark (sóknin mældist í fiskimönnum).

 

Á þessum árum fylgdi rétturinn til að leggja álagildrur í Danmörku jörðum. Árið 1931 reis Warming upp til varnar því fyrirkomulagi og gegn því, að hverjum yrði frjálst að leggja gildru, eins og útgerðarmenn vildu. Hann sýndi fram á, að með einkarétti til álaveiða fengist meiri arður en með því að gera álaveiðar að almenningsrétti. Athugum, að enn var um að ræða sóknarmark en ekki aflamark.

Ábendingar Warmings lágu í þagnargildi meðal fræðimanna. Það var fyrst upp úr miðri öldinni, að farið var að ræða þessi mál í alþjóðlegum vísindaritum, með sömu rökum og sömu niðurstöðu, en án tilvísunar til hans. Og áfram var um að ræða sóknarmark en ekki aflamark.

Það vill að vísu svo til, að reiknuðu töfluna eða teiknaða líkanið, sem felur í sér rök málsins, þar sem ákveðin sókn skilar ákveðnum afla, má eins túlka svo, að ákveðinn afli krefjist ákveðinnar sóknar, og komi þá út á eitt, hvort sett er sóknarmark eða aflamark. En það er bara á blaðinu, sem það kemur út á eitt. Ég vík að því síðar. Svo er annað mál, sem reyndir menn hafa bent á undanfarið, að fiskurinn (eða rækjan) finnist auðveldar, þegar hann þéttir sig, þegar fleiri koma á miðin. Þannig hafa menn hag af því, að bátum fjölgi, og það er hagur, sem hver einstakur tekur ekki tillit til.

Hvaða ráð hafa menn haft til að hafa hóf á nýtingu náttúrunnar? Fyrst eftir, að það fór að þykja ráðlegt að draga úr mengun, var helst rætt um að gera það með boðum og bönnum. Nú þykjast menn ná betri árangri með því að álykta um viðunandi heildarmengun, t.a.m. á ákveðnu vatnasviði, og gera fyrirtækjum kost á að kaupa sér rétt til að menga það að því marki. Heimiluð heildarmengun miðast þá við, að gæði og afrakstursgeta vatnasviðsins haldist til frambúðar. Með því móti er ekki litið á afraksturinn af starfseminni sem álag á vatnasviðið, heldur miðað beint við álagið, en vitaskuld er afrakstur þess háður álagi. Aðferðin á að leiða til þess, að fyrirtæki, sem hefur mikinn arð af mengandi starfsemi, heldur áfram, en fyrirtæki, sem hefur lítinn arð af mengun sinni, hættir slíkri starfsemi. Þar er því einnig um að ræða sóknarmark, en ekki aflamark.

Má beita slíkum ráðum til að hafa hóf á nýtingu sjávarins? Hliðstæðan er greinilega ekki fullkomin. Það er ekki mengun af fiskveiðum, sem hefur þótt til vandræða, heldur óhófleg veiði. Hugsunin á bak við þá stjórn fiskveiða, sem hér hefur verið viðhöfð, er að ákveða heildarafla einstakra fiskstofna, en ekki heildarálag á fiskislóðirnar.

Ýmsir hafa mælt með sóknarmarki, en lent í vandræðum með að benda á almennan mælikvarða á sókn við breytilega útgerðarhætti.

Athugum, hvort almennur tilkostnaður við fiskveiðar geti verið mælikvarði á álag á fiskislóðirnar í heild. Skattframtöl eru vísbending um þennan tilkostnað. Mætti styðjast við þau til að ákveða hóflegt álag á fiskislóðir landsmanna? Hugsum okkur að hyggilegt þætti að draga úr sókn með því að minnka kostnað sjávarútvegsins um 10% miðað við árlegan meðalkostnað síðastliðin þrjú ár. Það mætti gera með því að takmarka heimildir útgerðarfyrirtækja til að draga frá tekjum sínum við meðalrekstrarkostnað áranna að frádregnum 10% (eða annarri tölu sem líklegt þætti að ætti við). Þarna er þá ekki með vinnuframlag né fjármagnskostnaður.

Þegar fiskveiðar eru stundaðar með annarri starfsemi, gætu komið upp álitamál um, hvað teljast skuli kostnaður við þær. Það kynni að þykja óframkvæmanlegt annað en halda sig við ákveðna rekstrarliði, sem er auðvelt að hafa eftirlit með. Annað eftirlit virðist verða auðveldara en nú, svo sem það að aflatakmarkanir yrðu afnumdar og þar með hyrfi sú ástæða til að skjóta afla undan framtali eða kasta honum fyrir borð.

Til að fá sveigjanleika, svo að einstök fyrirtæki geti ýmist aukið við sig eða dregið saman um meira en 10%, mætti heimildin til frádráttar vera framseljanleg, en eðli málsins samkvæmt yrði það aðeins til árs í senn. Ætli almenningur sætti sig ekki betur við slíkt framsal en við núverandi framsal veiðiheimilda? Þegar áraði þannig, að heppilegt þætti að herða heildarsókn, yrði aftur leyft að draga rekstrarkostnað að fullu frá tekjum til skatts.

Margt yrði skoðað öðruvísi við þetta fyrirkomulag. Þarna er ekki gerður munur á fisktegundum, svo sem hvar þær standa í lífkeðjunni eða lífnetinu. Sóknin beindist á hverjum tíma að fisktegundum í samræmi við arðsvon. Það yrði hlutverk fiskifræðinga að meta árlegan heildarafrakstur sjávarins og rökstyðja, hvort betur færi að herða sóknina eða draga úr henni. Megingildi þessa fyrirkomulags yrði, að fiskifræðingar fengju það hlutverk að gera grein fyrir samhengi fæðu og þrifa einstakra fiskstofna og leggja á ráðin með tilliti til þess.

Víkingi 54 (1992): 1 15